Postać Jana Wawrzynka to symbol niezłomności i oddania sprawie polskiej na Śląsku Opolskim. Z okazji 55. rocznicy jego śmierci została przygotowana w Instytucie Śląskim wystawa upamiętniająca tego wybitnego działacza, który patronuje m.in. Nagrodzie im. Jana i Wojciecha Wawrzynków, przyznawanej od 35 lat za najlepsze prace magisterskie poświęcone dziejom politycznym, kulturze i problemom społecznym Śląska.

Jan Wawrzynek urodził się 22 czerwca 1903 r. w Starej Wsi pod Raciborzem w robotniczej rodzinie Adolfa i Marii. Choć na co dzień pracował ciężko jako tokarz w fabryce w Raciborzu, każdą wolną chwilę poświęcał na naukę języka polskiego i działalność w „Strzesze”, harcerstwie oraz „Sokole”. Jego patriotyzm szybko przeszedł próbę – w 1920 r. przedostał się przez zieloną granicę do Sosnowca, by wstąpić do Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) Górnego Śląska. Po ukończeniu szkoły podoficerskiej wrócił w rodzinne strony, angażując się w akcję plebiscytową i III powstanie śląskie. Jan Wawrzynek walczył w pułku Alojzego Segetha, przechodząc szlak bojowy od Markowic po Kuźnię Raciborską.

Okres międzywojenny był dla Wawrzynka czasem niezwykle intensywnej pracy społecznej. Jako działacz Związku Polaków w Niemczech (ZPwN) organizował dziesiątki kół śpiewaczych, polskich szkół i placówek bankowych w powiatach opolskim, oleskim i strzeleckim. Wspólnie z Arką Bożkiem budował fundamenty polskiej tożsamości, zakładając chóry i organizując masowe pielgrzymki m.in. na Jasną Górę, które były manifestacją polskości.

Wraz z żoną Franciszką (z domu Poliwoda), która również była oddaną działaczką, prowadził w latach 30. XX w. Gospodę Polską w Strzelcach Opolskich. Miejsce to stało się centrum życia polskiego, co sprowadziło na rodzinę liczne represje, rewizje i napaści ze strony bojówek hitlerowskich. Mimo brutalnych prowokacji i prób zastraszenia, Jan Wawrzynek nie ugiął się, angażując się w działalność konspiracyjną tzw. „trójek” i tworząc w 1936 r. niezależny Związek Polaków na Śląsku.
Wybuch II wojny światowej przyniósł aresztowanie przez gestapo już 11 września 1939 r. Kolejne lata Jan Wawrzynek spędził w więzieniu i obozach koncentracyjnych Buchenwald, Ravensbrück oraz Sachsenhausen. Do domu w Wójtowej Wsi wrócił w maju 1945 r., wynędzniały i w obozowym „pasiaku”. Nawet po wojnie ten charakterystyczny strój zakładał podczas ważnych uroczystości państwowych, przypominając o cenie, jaką Polacy na Śląsku zapłacili za swoją wierność ojczyźnie.
W nowej rzeczywistości natychmiast włączył się w odbudowę regionu. Pełnił funkcje samorządowe, reaktywował ruch śpiewaczy i współtworzył spółdzielczość bankową w Opolu. Przez wiele lat był radnym Wojewódzkiej Rady Narodowej oraz aktywnym działaczem organizacji kombatanckich. Za swoje zasługi został uhonorowany m.in. Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski oraz Śląskim Krzyżem Powstańczym.

Jan Wawrzynek zmarł 2 marca 1971 r., spoczął w Alei Zasłużonych na cmentarzu w Opolu-Półwsi. Jego postać została uwieczniona w nazwie Szkoły Podstawowej w Kuźni Raciborskiej oraz jednej z opolskich ulic. Dziedzictwo, które zostawił, oparte na „Prawdach Polaków spod znaku Rodła”, do dziś stanowi fundament pamięci o historycznych zmaganiach o polskość Śląska Opolskiego.

Więcej informacji o tej niezwykłej postaci znajduje się na wystawie „Jan Wawrzynek (1903–1971). Życie w służbie polskości”, obejmującej unikatowe materiały rodzinne oraz archiwalne dokumenty ze zbiorów Instytutu Śląskiego, Archiwum Państwowego w Opolu. Wystawę można obejrzeć w siedzibie Instytutu w Opolu w holu na III piętrze.

Do pobrania: Wersja cyfrowa plansz wystawy (PDF)

 

Przygotowała: Leokadia Drożdż, Piotr Solga, fot. Leokadia Drożdż